Anadolu toprakları, yüzyıllar boyunca sayısız sevgiye, acıya, yıkıma ve felakete tanıklık etti. Sanki bu kadim coğrafyanın insanı, tarihle birlikte şekillenmiş bir kaderi sırtında taşımaya mahkûmdu. En ağır olanı ise, yüzyıllardır yaşadıkları topraklardan koparılan, sökülüp atılan ve vatanlarından tamamen uzaklaştırılanların hikâyeleriydi. Gurbet, diaspora ve vatan hasreti…
Gurbeti yazabilmek için gurbeti yaşamak gerekir. Tutsaklık, ayrılık, yabancılık… Yaşamayanın yazdığı gurbet satırları, sanatın ve edebiyatın derinliğine hiçbir zaman tam varamaz. Bu duyguyu en iyi anlatanlardan biri, Moskova’nın soğuk bir hastane odasında ölümü bekleyen halk şairi Nazım Hikmet’tir.
Bir insan memleketine neden döndürülmez? Ölümde bile gurbet olur mu?
Bugün Nazım Hikmet, Moskova’daki Novodevichy Mezarlığı’nda yapayalnız üşüyor. Oysa naaşının Anadolu’ya getirilmesi, vasiyetinin yerine getirilmesidir. Nazım’ın sesi hâlâ çağırıyor:
“Yoldaşlar, ölürsem o günden önce…
Anadolu’da bir köy mezarlığına gömün beni.
Tepemde bir de çınar olursa…
Taş maşa da istemez hani.”
(1953)
Mübadele Acısı: Bir Halkın Sökercesine Koparılışı
1923’te Lozan Antlaşması’na ek olarak yapılan Türkiye–Yunanistan nüfus mübadelesi, iki ülke tarihinin en dramatik zorunlu göçlerinden biridir.
Bu anlaşmayla:
Anadolu’dan giden Rum Ortodokslarının önemli bir kısmı, Kapadokyaca denen yerel bir dili konuşuyordu. Gent Üniversitesi’nden dilbilimci Mark Janse, bu halkın kökenlerinin Hititlere dayandığını, daha sonra Helen kültürünün etkisiyle şekillendiğini belirtir. Yunanistan’a yerleşen bu insanlar, evlerinde hâlâ Kapadokyaca konuşarak kültürlerini yaşatmaya çalıştılar.
Ne var ki savaşın ve göçün yarattığı yoksulluk, Anadolu’dan götürülen 1 milyon 200 bin insanı Yunanistan’da uzun yıllar ikinci sınıf vatandaş konumuna itti. Evlerini, topraklarını, hayallerini kaybetmişlerdi. Komşu ülkeye mülteci olarak gitmişlerdi.
Cumhuriyet’in Küllerinden Doğuşu
Osmanlı’nın dağılışıyla birlikte milyonlarca insan Anadolu’ya sığındı. Türkiye, yoksul ama onurlu bir devlet olarak gelenlere kapısını açtı. Anadolu’nun kadim halkları—Türkler, Rumlar, Ermeniler, Süryaniler—yüzyıllarca aynı ekmeği bölüşmüşlerdi. Cumhuriyet, bütün bu acıların arasından ayakta kalmayı başardı ve bugün 100 yılı geride bırakmış bir değer olarak varlığını sürdürmektedir.
Elbette dış güçlerin “böl ve yönet” politikalarının, azınlıklar üzerinden yürütülen stratejilerin ağır bedelleri oldu. Anadolu, ekonomik ve kültürel katkıları büyük olan Ermeni, Rum ve Süryani topluluklarını kaybetti. Çok kültürlülüğün yok olması, ülkenin entelektüel ve ekonomik zenginliğini de azalttı. Eğer bu toplumlar bir arada kalabilseydi, bugün Türkiye daha da ileri bir demokrasi, teknoloji ve kültür düzeyine sahip olabilirdi.
Ama tarihin “kesin doğruları” yoktur. Hepimizin bildiği gibi: “Geen absolute waarheid” — Mutlak gerçek yoktur.
Dedemin Tanıklığı: Kaybolan Bir Komşuluğun Hikâyesi
Dedem Şükrü Güney, Konya Muallim Mektebi’ni bitirdikten sonra Niğde ve Nevşehir köylerinde gezici başöğretmenlik yaptı. Aynı zamanda iyi bir tarımcı, arıcı ve Osmanlıca bilen bir Anadolu aydınıydı. Onun anlattıkları sayesinde, mübadelenin yörede açtığı yaraları bizzat tanıma fırsatım oldu.
Rum komşular, Müslümanlarla yüzyıllarca barış içinde yaşamış, bağlarını, bahçelerini, kiliselerini birlikte korumuşlardı.
Ama bir gün jandarma köye geldi ve karar bildirildi:
3 ay içinde herkes Yunanistan’a göç edecek.
Felidonos (Suvermez) köyünün Rum halkı neye uğradığını şaşırmıştı. Bin yıllık topraklarını, evlerini, mezarlarını, kiliselerini nasıl bırakacaklardı?
Komşu Autarkia, Müslüman dostu Hacı Mustafa Efendi’ye şöyle veda etti:
“Hakkını helal et. Biz yine geri geleceğiz.
Kutsal Aziz Meryem Ana Kilisemizi sana emanet ediyorum. Ona iyi bak…”
Ama geri dönemediler. Autarkia, Yunanistan’da bir yabancı olarak, gurbetin içinde öldü. Torunları onun bazen mırıldandığı o Türkçe cümleyi hiç unutmadı:
“Kalbim ağlıyor, Anadolum…”
Bir Yüzyıl Sonra Birleşen Hayaller
2010 yılında, Fener Rum Patriği Bartholomeos, Derinkuyu’daki Aziz Theredos Triaina Kilisesi’nde ayin yönetti.
Bir zamanlar kapısı mühürlenen kilise, o gün yeniden dualarla doldu. Bir asır sonra, torunlar dedelerinin topraklarına döndü.
Evet… Keşke bütün bunlar hiç yaşanmasaydı.
Keşke Anadolu bugün hâlâ çok kültürlü, çok dilli, çok renkli bir vatan olabilseydi.
Ama tarih bizim elimizde değildi.
Bizim elimizde olan, aynı acıların bir daha yaşanmaması.
Güzellikler, barış, kardeşlik ve ortak bir gelecek dileğiyle…
Selamlar.
